1ـ1ـ3ـ3ـ فضیلت و اهمیت توبه 27
1ـ1ـ3ـ4ـ اقسام توبه ………………………………………………………………………………………….. 29
1ـ1ـ3ـ5ـ جایگاه توبه در قرآن. 30
1ـ2ـ مستندات، شرایط توبه و مباحث پیرامون آن 32
1ـ2ـ1ـ احکام و مستندات توبه 32
1ـ2ـ1ـ1ـ قرآن 32

1ـ2ـ1ـ2ـ روایات 34
1ـ2ـ1ـ3ـ اِجماع 34
1ـ2ـ1ـ4ـ عقل 35
1ـ2ـ2ـ ارکان و شرایط توبه 36
1-2-3- زمان انجام توبه 39
1ـ2ـ4ـ پذیرش توبه 42
1ـ2ـ5ـ زمان پذیرش توبه……………………………………………………………………………………… 43
1ـ2ـ5ـ1ـ زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی 43
1ـ2ـ5ـ1ـ1ـ زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1370 43
1ـ2ـ5ـ1ـ2ـ زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی مصوب سال1392 45
1ـ2ـ5ـ2ـ زمان قبول توبه از دیدگاه فقهای اسلام 46
1ـ2ـ5ـ2ـ1ـ دیدگاه فقهای امامیه 47
1ـ2ـ5ـ2ـ2ـ دیدگاه فقهای اهل سنت 52
1ـ2ـ6ـ احراز توبه 54
1ـ2ـ7ـ مرور زمان و توبه 54
فصل دوم: آثار فقهی و حقوقی توبه56
2ـ1ـ آثار اثباتی توبه 57
2ـ1ـ1ـ تبدیل سیئات به حسنات 57
2ـ1ـ2ـ سعادت و آرامش 58
2ـ2ـ آثار ثبوتی توبه 59
2ـ2ـ1ـ سقوط مجازات 60
2ـ2ـ2ـ قابلیت عفو توسط امام 62
2ـ2ـ3ـ قبول شهادت (گواهی) 64
فصل سوم: نقش توبه در سقوط مجازات65
3ـ1ـ حدود تاثیرگذاری توبه 66
3ـ1ـ1ـ توبه قبل از اثبات جرم 66
3ـ1ـ2ـ توبه بعد از اثبات جرم 67
3ـ1ـ3ـ توبه و علم قاضی 68
3ـ1ـ4ـ احراز توبه و ارتباط آن با قاعده اصاله الصحه 71
3ـ1ـ5ـ احراز توبه و ارتباط آن با قاعده درأ 72
3ـ2ـ بررسی توبه در حدود 73
3ـ2ـ1ـ توبه در حق الله محض 73
3ـ2ـ1ـ1ـ تاثیر توبه در سقوط جرایم منافی عفت(زنا، لواط، مساحقه و تفخیذ) 73
3ـ2ـ1ـ1ـ1ـ توبه قبل از قیام بیّنه 73
3ـ2ـ1ـ1ـ2ـ توبه بعد از قیام بیّنه 74
3ـ2ـ1ـ1ـ3ـ توبه بعد از اقرار نزد امام و حاکم 75
3ـ2ـ1ـ2ـ شرب خمر 75
3ـ2ـ1ـ3ـ ارتداد 77
3ـ2ـ1ـ4ـ سبّ النبی 80
3ـ2ـ1ـ4ـ1ـ تعریف سبّ النبی و مصادیق آن 80
3ـ2ـ1ـ4ـ2ـ کیفر ساب النبی و تاثیر توبه بر آن 82
3ـ2ـ2ـ توبه در حق الله توام با حق الناس 83
3ـ2ـ2ـ1ـ سرقت 83
3ـ2ـ2ـ1ـ1ـ تعریف سرقت حدّی و مجازات آن 83
3ـ2ـ2ـ1ـ2ـ تاثیر توبه بر مجازات سارق 84
3ـ2ـ2ـ2ـ قذف 86
3ـ2ـ2ـ3ـ محاربه 89
3ـ2ـ2ـ3ـ1ـ تعریف محاربه 89
3ـ2ـ2ـ3ـ2ـ کیفر محاربه 91
3ـ2ـ2ـ3ـ3ـ تاثیر توبه در سقوط مجازات محارب 92
3ـ2ـ2ـ4ـ بغی 94
3ـ2ـ2ـ4ـ1ـ تعریف بغی و مختصات آن 94
3ـ2ـ2ـ4ـ2ـ وجوه افتراق بغی و محاربه 96
3ـ2ـ2ـ4ـ3ـ کیفر بغی و تاثیر توبه بر آن 98
3ـ2ـ2ـ5ـ افساد فی الارض 99
3ـ2ـ2ـ5ـ1ـ تعریف افساد فی الارض 99
3ـ2ـ2ـ5ـ2ـ مجازات افساد فی الارض و تاثیر توبه در سقوط مجازات آن 100
3ـ2ـ2ـ6ـ بررسی توبه در قصاص و دیات 101
3ـ2ـ2ـ7ـ بررسی توبه در تعزیرات و مجازات های بازدارنده.. 103
نتیجه ها ………………………………………………………………………………………………. 105
پیشنهاد ها. 107
فهرست منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………. 109
چکیده انگلیسی … 119
صفحه پشت به انگلیسی ……………………………………………………………………………. 120

چکیده
توبه در حقوق جزای اسلام به عنوان یکی از موارد سقوط مجازات شمرده شده است و به عنوان یک تاسیس حقوقی محسوب می شود. به گونه ای که در سایر مکاتب امروزی نمونه آن به چشم نمی خورد. دراهمیت آن همین بس که یکی از بهترین شیوه های جلوگیری از تکرار جرم واصلاح مجرمین است. با تأمل در آیات وروایات وسخنان فقهای اسلام استنباط می شود که برای توبه، ندامت حقیقی و عزم بر ترک گناه برای همیشه کافی است و انجام آن نیاز به لفظ و اعمال خاصی ندارد. در قانون مجازات اسلامی، توبه از جایگاه ویژه ای برخوردار است و اگر با شرایط کامل انجام شود، یکی از معاذیر قانونی معافیت از مجازات شناخته شده است. توبه در جرایم حق الله، قبل از ثبوت جرم به وسیله اقرار یا شهادت شهود، مسقط مجازات بوده ولی در جرایمی که جنبه حق الناس دارند، موجب سقوط مجازات نیست، چون مرتکب علاوه بر اینکه اوامر و نواهی الهی را نادیده گرفته، موجب ضرر و زیان مالی، جسمی یا آبرویی برای دیگران شده و باید جبران کند. البته توبه مجازات اخروی را ساقط می نماید، ولی باید دانست که وضع مجازات دنیوی تابع خاصه مجازات اخروی نیست. از جمله نکات قابل توجه در باب توبه به عنوان یکی از معاذیر قانونی معافیت از مجازات این است که اگر بزهکار بعد از اقرار توبه کند، قاضی می تواند (مخیراست) که از ولی امر برای او تقاضای عفو نماید یا مجازات را در حق او اِعمال کند. اما توبه بعد از اقامه بیّنه هیچ اثر حقوقی ندارد.
حال با توجه به نکات ذکر شده این نتیجه به دست می آید که توبه همواره یکی از مهم ترین ابزارهای سقوط یا تخفیف مجازات است که می بایست مورد توجه هر چه بیشتر دستگاه های قضایی قرار گیرد. زیرا با اِعمال مقررات مربوط به توبه ضمن آنکه از حجم پرونده های مطروحه در دادگستری کاسته می شود، برای خود فرد تائب و به تبع آن برای جامعه بسیار مفید و مؤثر خواهد بود و موجب اعتماد و اطمینان نسبت به شخص تائب می شود و او را برای بازگشت به اجتماع و زندگی خانوادگی آماده می گرداند.
با توجه به مطالب ذکر شده، اهدافی را نیز می توان ترسیم نمود:
هدف از طرح موضوعی با عنوان توبه، شناساندن و آشنایی هرچه بیشتر دانشجویان، اساتید و هم کارکنان و افراد دستگاه های قضایی با مفهوم توبه و تأثیرات آن در روند پرونده های قضایی است.
شناخت دقیق توبه و آثار آن موجب می گردد که افراد گناه کار بعد از آگاهی و شناخت مفهوم توبه و نحوه ی انجام آن، با توبه از
کرده ی خویش بتوانند راهی برای بازگشت به اجتماع داشته باشند.
هدف دیگری که می توان برشمرد این است که باید توبه و آثار آن دقیق و بسیار شفاف مطابق آنچه که در قرآن و روایات ائمه معصومین وکلام فقهای اسلامی است بیان شود تا گناه کاران و مجرمان بر این باور نباشند که می توانند هر گناهی را هر زمانی مرتکب شوند و سپس با توبه از بند مجازات رها گردند که این هدف با به تحریر درآوردن کتاب ها و مقالات و برگزاری کلاس هایی پیرامون توبه و برگزاری جلسات پرسش و پاسخ با اهل فن و علم به دست خواهد آمد.
کلید واژه ها: توبه، جرم، اقرار، بینه، سقوط مجازات

مقدمه:
الف) بیان موضوع
پدید آمدن روحیه ندامت وپشیمانی در مجرم یکی از اهداف بنیادین دادرسی کیفری است. به عبارت دیگر هدف غایی دادرسی کیفری این است که مجرم در مواجهه با دادرسی وآشنا شدن با دستگاه قضایی به چنان انقلاب درونی مبتلا گردد که به دنبال آن از تکرار جرم فاصله بگیرد. به نظر می رسد این هدف غایی دادرسی به زیباترین شکل در عنوان توبه قابل مشاهده است. از این رو تأمل درعنوان توبه، تعیین تعریف مشخصی از آن، مشخص نمودن شرایط آن از یک سو و آثار آن از سوی دیگر و پی بردن به نقش توبه در احکام فقهی و جزایی ضروری است. اثبات اینکه توبه میتواند راهکاری باشد برای پیشگیری از تکرار جرم، چرا که تحقق توبه با آن شرایط خاص خودش که در بیانات ائمه و هادیان دین اشاره شده است، یقیناً از تکرار جرم توسط تائب مانع خواهد شد. چون در توبه واقعی شرط اصلاح نهفته شده، که اصلاح موقت مراد نیست بلکه استمرار آن منظور است و حرکت در مسیر اصلاح یعنی خط بطلان کشیدن بر مسیر انحراف، گناه و جرم.
ب) سابقه تحقیق
در بررسی به عمل آمده مشخص گردید نویسندگانی همچون آقایان رضا ولی زاده (توبه نامه به انضمام مناجات خواجه عبدالله انصاری)، علیرضا حسنی (توبه در قرآن وسنت)، محمد ضیاء آبادی (تفسیر سوره توبه)، محمد رضا حق پناه (کتاب توبه)، جواد محدثی (توبه بازگشت به فطرت)،محمد رضا مقدسی(حقیقت توبه) و غیره اقدام به نوشتن کتاب در زمینه توبه نموده اند و لیکن آنچه به نظر می آید در اکثریت آنها به توبه به عنوان موضوعی اخلاقی پرداخته شده است.لازم به توضیح است که افرادی چون آقایان داوود اسدی، محمد کاظم بیات، محمد ولی علمشاهی و خانمها فاطمه باوند، مریم سلطانیان و معصومه هندوانی بر آن شده اند تا با تقریراتی از جمله کتاب، پایان نامه یا مقاله به موضوع توبه وآثار آن در فقه و حقوق بپردازند. اینجانب نیز به دنبال این بوده تا به موضوع توبه و آثار آن با توجه به فقه و قانون در سقوط برخی جرایم پرداخته تا مبانی آن به درستی شناخته شده و در امر پیشگیری از جرم مؤثر واقع شود تا اِن شاءالله به کاربرد مناسب تر آن در اجتماع و مراجع قضایی کمک گردد.
پ) اهداف و کاربرد های تحقیق
در راستای جمع آوری مطالب متناسب با موضوع تحقیق، اهداف نگارنده را میتوان در قالب موارد ذیل گنجاند:
1. آشنایی اجمالی با مفهوم توبه و مباحث پیرامون آن ازقبیل مستندات، شرایط و آثار توبه.
2. با شناخت مفهوم، شرایط وآثار توبه عناصر متشکله آن را نیز شناخته و سپس به بررسی نقش توبه در سقوط مجازات انواع جرایم خواهیم پرداخت.
3. با توجه به وسعت دامنه مباحث مربوط به سقوط مجازات، قصد بررسی توبه از دیدگاه فقه و قانون مجازات اسلامی، مدّ نظر است.
4. شناسایی توبه و آثار آن، به قضات ومجریان امر کمک خواهد کرد دربررسی پرونده های قضایی هم توبه مجرم و تأثیر آن را در تخفیف یا سقوط مجازات در نظر بگیرند.
ت) سؤالات تحقیق
سؤالاتی که در این تحقیق مطرح می شود به این شرح است:
1- آیا توبه پذیرفته می شود یا خیر؟
2- احراز توبه چگونه است ؟
3- کدام مقام قضایی صلاحیت احراز توبه را دارد؟
4- آیا مرور زمان در حدود میتواند از علل سقوط مجازاتها محسوب شود؟
ث) فرضیه های تحقیق
در مقابل سوالات مطرح شده، فرضیاتی به شرح زیر می توان مطرح نمود:
1- چنانچه توبه با شرایط صحیحی که گفته می شود، صورت گیرد پذیرفته می شود. زیرا قرآن در آیات متعددی خداوند را توبه پذیر معرفی می نماید. از جمله این آیات، آیه 45سوره شوری می باشد که میفرماید: «اوست خدایی که توبه بندگان را می پذیرد و گناهان را می بخشد.»
2- از آنجا که توبه یک مسئله درونی و باطنی است و تنها از طرف فرد تائب معلوم می شود، لذا صرف ادعای شخص مبنی بر توبه برای احراز آن کفایت می کند. مگر آنکه دلیلی بر خلاف آن یافت شود و یا یقین به کذب اظهار وی باشد.
3- صرفاً قاضی دادگاه رسیدگی کننده به پرونده، صلاحیت احراز توبه و ترتیب اثر دادن به آن را داشته و مقامات دادسرا فاقد چنین صلاحیتی هستند.
4- در حدود، مرور زمان می تواند از علل سقوط مجازاتها محسوب شود و مرور زمان از این جهت که کاشف از توبه است، مسقط مجازات است.
ج) روش تحقیق
با توجه به اینکه تحقیق پیش رو از نوع تحقیق بنیادی ـ نظری است، مطالب با استفاده از کتب معتبر موجود در کتابخانه ها، پایان نامه ها و مقالات موجود و سایتهای معتبر جمع آوری گردیده است. روش تحقیق، روش توصیفی و تحلیلی می باشد.
ح) معرفی پلان و ساختار تحقیق
این تحقیق در سه فصل تنظیم گردیده است. فصل اول با عنوان توبه وشرایط آن شامل مباحثی می باشد. در این فصل راجع به تبیین توبه، مفهوم، حقیقت توبه و جایگاه واقسام توبه و مستندات و شرایط توبه و نیز مواردی مانند زمان انجام توبه، احراز توبه و زمان پذیرش آن مباحثی بیان می گردد. فصل دوم نیز با عنوان آثار فقهی و حقوقی توبه، آثار اثباتی توبه و آثار ثبوتی توبه را بیان می دارد. فصل سوم نیز با عنوان تأثیر توبه در سقوط مجازات است. در این فصل حدود تأثیرگذاری توبه ، تأثیر توبه در مجازاتهای حدی و در ادامه مباحث نیز به بررسی توبه در قصاص، دیات و مجازاتهای تعزیری و بازدارنده خواهیم پرداخت. در پایان هم به بیان نتیجه ها و ارائه پیشنهادها اقدام گردیده است.
فهرست اختصارات
ص ………………………………………………………………………………. صفحه
ج ………………………………………………………………………………… جلد
م …………………………………………………………………………………. میلادی
ه.ق ………………………………………………………………………………. هجری قمری
ه.ش …………………………………………………………………………….. هجری شمسی
ر.ک …………………………………………………………………………….. رجوع کنید
بی نا ……………………………………………………………………………. بدون نام ناشر
بی تا …………………………………………………………………………… بدون تاریخ نشر
بی جا …………………………………………………………………………. بدون محل نشر
فصل اول:

توبه و شرایط آن
1ـ1ـ تبیین کلی توبه
در این مبحث راجع به ماهیت و مفهوم توبه، پیرامون توبه در ادیان مختلف اعم از اسلام، مسیحیت و یهودیت، و مطالبی راجع به حقیقت و اهمیت توبه بیان می شود.
1ـ1ـ1ـ ماهیت و مفهوم توبه
در این گفتار معنای لغوی توبه، معنای اصطلاحی توبه، توبه در حقوق جزای اسلام، توبه در فقه پویای اسلام و جایگاه توبه در قانون مجازات اسلامی مورد بررسی قرار می گیرد.
1ـ1ـ1ـ1ـ معنای لغوی توبه
توبه در لغت به معنی بازگشت، هر نوع بازگشتی و بازگشت از گناه و ندامت وپشیمانی می باشد.1
توبه از ماده «توب» به معنای «رجع» بازگشت است. صاحب مقاییس اللغه می نویسد: « توب، التاء و الواو و الباء کلمه واحده تدلٌ الی رُجُوع؛ تَوَب با تاء، واو و باء،کلمه واحدی می باشد که به معنای رجوع و بازگشت است.»2
در لسان العرب نیز آمده است: « التوبه: الرجوع من الذنب وتاب الی اللهیتوب توباً متابا، اناب و رجع من المعصیه الی الطاعه؛ توبه به معنای بازگشت از گناه است.»3
خواجه نصیر الدین طوسی(رحمه الله) در اوصاف الاشراف می نویسد: « توبه به معنای بازگشت از معصیت است و نخست باید دانست که گناه چه باشد.»4
مرحوم محقق اردبیلی در کتاب مجمع الفائده و البرهان فی شرح الارشاد الاذهان می فرماید:«التوبه هی الندامه والعزم علی عدم الفعل لکون الذنب قبیحاً ممنوعا و امتثالاً لامرالله و لم یکن غیر ذالک مقصوداً.»5
ازاین تعریف دو نکته استفاده می شود:
1ـ پشیمانی و ندامت، توبه است. 2ـ عدم الفعل (ترک گناه) به خاطر قبح شرعی آن باشد.
در توضیح این نکته باید گفت که «عدم الفعل» گاهی به خاطر عدم توانایی بر انجام آن است و زمانی خاطر ممنوع و قبیح بودن آن است.از این رو مجرد «عدم الفعل» توبه نیست؛ مثلاً کسی دراثر ارتکاب زنا مبتلا به بیماری هایی شود که مانع تولید مثل و فرزند دار شدن او می شود،حال اگر وی به خاطر فرزند دار نشدن، از عمل ارتکابی خود پشیمان شود این پشیمانی توبه نیست؛ زیرا پشیمانی او به خاطر قبح شرعی عمل نمی باشد. اکنون سؤالی که در اینجا مطرح می شود این است که اگر امکان ارتکاب گناه برای شخص نباشد و او در این حال توبه نماید، آیا توبه وی محقق و پذیرفته می شود؟ در پاسخ باید گفت: اگر شخص مرتکب بپذیرد که معصیت الهی را کرده است، به طوری که اگر قادر به انجام آن نیز بود، دیگر مرتکب آن نمی گردید، در این صورت توبه اش پذیرفته خواهد شد. شیخ بهایی (رحمه الله) در تعریف توبه می نویسد: «التوبه:الرجوع و تنسب الی العبد و الی الله سبحانه….و معناها علی الاول:الرجوع عن المعصیه الی الطاعه و علی الثانی: الرجوع عن العقوبه الی الطف و التفضیل.»6
توبه در لغت به معنای رجوع و بازگشت از گناه است و در اصطلاح عبارت است از« رجوع از طبیعت (حیوانی) به سوی روحانیت نفس بعد از آنکه به واسطه معاصی و کدورت نافرمانی، نور فطرت و روحانیت محبوب به ظلمت و طبیعت تبدیل شده است.»7
در قرآن هم توبه به معنای «رجوع انسان گناهکار» آمده و هم به معنای « توفیق توبه دادن از طرف خداوند به بنده معصیت کار» و هم به معنای « قبول وپذیرش توبه از جانب خداوند متعال » آمده است. در نتیجه می توان گفت، هر توبه انسان پیچیده شده در دو توبه الهی است: یکی توفیق دادن به بنده برای توبه ودیگری پذیرفتن توبه بندگان است و ممکن است هر سه توبه را به معنای لغوی برگشت داد؛ به این معنی که توبه از انسان، رجوع از گناه بازگشت از معاصی است و توبه اول از خداوند، رجوع فضل و رحمتش سوی بنده است و توبه دوم،رجوع به قبول آن از بنده است.8 بنابراین لغت شناسان توبه را به معنای رجوع دانسته اند.اما برخی از آنان،آن را به معنای مطلق رجوع گرفته اند، و بعضی دیگربه معنای رجوع مقید یعنی بازگشت از گناه تعبیر کرده اند. بنابراین توبه، به معنای بازگشت و پشیمانی از گناه و تصمیم بر ترک آن است.
1ـ1ـ1ـ2ـ معنای اصطلاحی توبه
توبه در اصطلاح عبارت است از« الندم علی الذنب لکونه ذنباً، فخرج الندم علی شرب الخمر مثلاً لاضراره بالجسم و قد یزاد مع العزم علی ترک معاوده ابداً و الظاهر ان هذا الاعزام لذالک الندم غیر منفک عنه.»9 کلام شیخ بهایی (رحمه الله) در تعریف اصطلاحی توبه مؤید کلام محقق اردبیلی است. آنجا که می فرماید: « عدم فعل و پشیمانی از گناه باید به خاطرمعصیت و قبیح بودن گناه باشد و در عدم فعل و پشیمانی، عنصر و قصد دیگری دخیل نباشد.» نکته ای که مرحوم شیخ بهایی علاوه بر ندامت و پشیمانی در توبه لازم میداند، عزم همیشگی بر ترک بازگشت به گناه و معصیت است که این عزم، لازمه آن ندم بوده و از آن جدایی ناپذیر است.
علامه طباطبایی (رحمه الله) در تعریف توبه می فرماید: « توبه در لغت به معنای برگشت است توبه از بنده، برگشت اوست به سوی پروردگارش با پشیمانی و بازگشت از سرپیچی و از جانب خداوند نیز به معنای توفیق وی به توبه یا آمرزش گناه او.»10
با تأمل در آیات و روایاتی که در باب توبه وارد شده است و کلام برخی فقها که ذکر شد، استنباط می شود که توبه، عبارت از یک ندامت و پشیمانی است که اعتراف و اعتذار را در پی دارد و مانع بازگشت اعمال مجرمانه و گناه می شود و توبه را در حقوق کیفری اسلام می توان اینگونه تعریف کرد: توبه، به معنای بازگشت از گناه و اعمال مجرمانه و پشیمانی از اعمال گذشته وسعی در انجام اعمال صحیح و پسندیده و عدم تکرار جرایم گذشته است.11
بنابراین تعریف، سه عنصر ندامت وپشیمانی و اعتذارو عدم برگشت بر گناهان گذشته در مفهوم توبه نهفته است.
توبه در اصطلاح عبارت است از ترک گناهان کنونی وعزم بر ترکشان در آینده وتدارک تقصیر گذشته و به عبارت دیگر به معنی بازگشت از گناه قولی، فعلی و فکری است.12 توبه در لغت به معنای بازگشت است ودر قرآن کریم هم به خداوند نسبت داده شده است و هم به انسان. توبه خدا به معنای برگرداندن لطف و رحمت خود به سوی بندگان، و توبه انسان به معنای برگشت او از حالات و اعمال فاسد گذشته خود است، لذا هر توبه انسان محفوف به دو توبه از خداست به این بیان که: اول خدا توبه می کند؛ یعنی خداوند لطف خود را به بندگان گنهکار بر میگرداند و با این لطف انسان متوجه بدی های خود می شود. او پس از این، توبه کرده و از اعمال و افعال گذشته خود پشیمان می شود و برمی گردد. پس از این حالت، بار دیگر خدا لطف کرده و توبه او را می پذیرد. آری، یک توبه انسان میان دو توبه لطف خدا قرار می گیرد. به این ترتیب خدا توفیق توبه از عیب ها را به انسان عطا می کند، دوم انسان پشیمان شده و از آن عیب ها و فسادها توبه می کند. سوم خداوند کریم و رحیم این توبه را می پذیرد. خداوند در قرآن کریم این حقیقت را چنین بازگو می کند: « خداوند لطف خود را بر آنان شامل میکند و می فهمند که بد کرده اند. سپس آن افراد متوجه توبه می شوند. بار دیگر خداوند رحیم توبه آنان را پذیرفته وآنان را می بخشد.»13
امام علی(علیه السلام) توبه را چنین معنا می کند: « التوبه نَدَمٌ بالقلب و استغفار باللّسان و ترکٌ بالجوارح و اضمارٌان لا یعود؛ توبه از چهار چیز تشکیل می شود: اول پشیمان شدن قلبی، دوم آن پشیمانی در قالب استغفار به زبان جاری گردد، سوم در کنار آن دو ترک معاصی و رها کردن فسادهای گذشته تحقق یابد، چهارم تصمیم بر اینکه در آینده نیز آن گناهان و فسادها تکرار نگردد.»14
به هر حال پشیمانی از گذشته و تصمیم بر ترک کردار زشت درآینده و ابراز این حالت با ذکر استغفار بدنه اصلی توبه را تشکیل می دهند. البته برای کمال توبه شرایط دیگری نیز وجود دارد.15
سید مجاهد (رحمه الله) می فرماید: « توبه با سه امر محقق می شود:
الف) معرف به ضرر گناه؛ یعنی گناهکار متوجه گردد که گناه بین عبد و وخداوند تبارک و تعالی حجابی می افکند که مانع تقرب او به خداوند سبحان می گردد و به عبارت دیگر به این شناخت و احساس برسد که گناه همانند سمی است که خوردن آن موجب هلاکت و نابودی می گردد.
ب) پشیمانی؛ حالت پشیمانی پس از مرحله شناخت حاصل می گردد و در اثر پشیمانی شخص دچار تألم وتأثر می شود.
ج) ترک گناه؛ ترک گناه باید در زمان حال و عدم بازگشت به آن در زمان های آینده و همچنین جبران گناهان گذشته باشد. مرحوم سید مجاهد در حقیقت جوانب امر در باب توبه را متذکر شده است و کیفیت تحقق توبه را بیان می کند.»

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در اینجا ذکر بعضی از تعاریف که در کتب عرفانی آمده است، خالی از لطف و فایده نیست.
غزالی توبه را اینگونه تعریف می کند: « توبه عبارت است از سه امری که مترتب بر یکدیگرند و هر کدام علت دیگری است و آن سه عبارتند از:1 ـ علم به مضرات گناه و اینکه سبب دوری از حق تعالی می گردد،2ـ ندم وپشیمانی،3 ـ تصمیم و اراده به عمل.»16
در تعریف دیگری از جنید بغدادی هم آمده است: « توبه را سه معنی است؛اول ندامت،دوم عزم بر ترک معاودت و سوم خود را پاک کردن از مظالم و خصومت.»17
با تأمل درآیات و روایات که در باب توبه وارد شده است، استنباط می شود که توبه عبارت از یک ندامت و پشیمانی است که اعتراف و اعتذار را در پی دارد و مانع بازگشت به اعمال مجرمانه و گناه می شود؛ لذا سه عنصر ندامت و پشیمانی، اعتراف و اعتذار وعدم بازگشت به گناهان گذشته در مفهوم توبه نهفته است.
1ـ1ـ1ـ3ـ جایگاه توبه در حقوق جزای اسلام
توبه از بنیادهای حقوق جزای اسلامی است و در سایر مکاتب امروزی نمونه آن به چشم نمی خورد. در حقوق کیفری اسلام، توبه یکی از معاذیر قانونی معافیت از مجازات محسوب می شود. این مطلب به این معناست که جرم واقع شده و مجرم نیز دارای مسئولیت کیفری است؛ اما رعایت پاره ای از مصالح و اِعمال سیاست جنایی مناسب ایجاب می کند که از وی رفع مجازات شود. به عنوان نمونه کسی که عضو گروههای غیر قانونی بوده است و پیش از کشف باندش خود را تسلیم مراجع ذیصلاح قانونی می کند، یا مأموری که در راستای اطاعت از امر مافوق به اشتباه، امر او را قانونی تلقی کرده و در اجرای آن مرتکب جرم شده است، در اینصورت جامعه به دلایل مختلف از جمله تشویق افراد عضو گروههای غیر قانونی و برانداز به تسلیم، یا به خاطر عدم تقصیر مأمور مرتکب جرم، از اِعمال مجازات صرف نظر می کند. در مورد شخص تائب نیز وضع همین گونه است؛ یعنی با وجود اینکه عمل ارتکابی جرم بوده و مرتکب جرم نیز دارای شرایط مسئولیت کیفری است، اما قانونگذار به علت ندامت و پشیمانی حقیقی مجرم، از مجازات او صرف نظر می کند. امروزه جرم شناسان معتقدند که مجازات و سزادهی مجرم،هدف مطلق نیست؛ بلکه وسیله ای برای اصلاح و بازپروری و یا ارعاب اوست و مجازاتها را باید طوری مقرر نمود که بتواند مجرم را که هراز چند گاهی از ضوابط اجتماعی تخلف می کند و در واقع از جامعه می گریزد، با ضوابط اجتماعی آشنا سازد و به او تعلیم دهد که لازمه زندگی جمعی، سر نهادن به پاره ای ازمقررات است و او ناگزیر به پیروی از اوامر و نواهی جامعه خود می باشد و اگر در این کار موفقیت حاصل شود آن وقت است که این فرد رمیده از اجتماع، به آغوش جامعه باز خواهد گشت و زندگی مسالمت آمیز خود را با سایر افراد جامعه شروع خواهد کرد.18
حال اگر مجرمی را مجازات نماییم که از ارتکاب عمل و از کرده ی خود به شدت پشیمان گشته است، به طوری که دچار عذاب وجدان شده و مصمم است که دگر بار مرتکب چنین عملی نشود و اشتباه خود را جبران نماید و هرگز از قواعد اجتماعی تخلف نکند، دست به کار بیهوده ای زده ایم. زیرا موضوع اِعمال مجازات، سالبه به انتفاع موضوع شده است و ما بدون اِعمال مجازات به هدف خود رسیده ایم. اسلام چنین تأسیسی را در حقوق کیفری پیش بینی نموده است و اِعمال کیفر را در صورت توبه مجرم، تحت شرایطی منتفی میداند و این یکی از امتیازات بارز و منحصر به فرد حقوق جزای اسلامی است. در نتیجه، توبه از دیدگاه حقوق جزای اسلام یکی از موارد سقوط مجازات شمرده شده است.19
1ـ1ـ1ـ4ـ جایگاه توبه در فقه پویای اسلام
قرآن کریم در آیات متعدد، انسانها را به توبه تشویق می کند. خداوند توابین را مساوی با متطهرین قرار داده و می فرماید: « اِنّ اللهَ یُحبُ التوّابین و یحبُ المتَطّهرین »20یکی از سوره های قرآن کریم به نام « توبه » نامگذاری شده است. واژه « توبه » و مشتقات آن نود و دو بار و کلمه « استغفار » و مشتقات آن چهل و پنج بار در قرآن کریم ذکر شده است. همچنین در روایات صادره از طرف معصومین (علیهم السلام ) نیز به توبه و اثرات آن بسیار سفارش شده است. از دیدگاه قرآن و روایات، توبه چهره عمل را تغییر داده و گناهان را تبدیل به نیکی ها و حسنات می کند. آثار توبه نه تنها در بُعد فردی، بلکه در بُعد اجتماعی هم قابل توجه است. توبه نه تنها شخص را اصلاح می کند، بلکه جامعه را در برابر تکرار جرم و گناه از سوی توبه کار ایمن می کند.21
توبه را می توان از دیدگاه فقهی، با توجه به آثار آن بر دو قسم تقسیم نمود:
1ـ توبه باطنی،2ـ توبه حکمی
توبه باطنی، عبارت از توبه بین انسان و خداوند می باشد که با توجه به نوع گناه، دارای انواعی است. به طور کلی گناهان اقسام گوناگونی دارند که کیفیت توبه نسبت به هر یک نیز مختلف است. این گناهان را می توان به سه قسم تقسیم کرد:
الف) موجب زائل شدن حقی از دیگران یا ثبوت حدی از حدود الله نمی شود، بلکه گناه به خود گناهکار مربوط میشود وبه بیرون سرایت نمی کند؛ مانند حسادت و دروغگویی. در اینصورت اگر گناهکار از کرده خویش نادم و پشیمان شده و تصمیم بگیرد که برای همیشه به آن گناه عود نکند، توبه محقق شده واثرات توبه نیز بر آن بار می شود.
ب) موجب ثبوت مالی از حقوق الناس یا حقوق الله می گردد، مانند ترک زکات و خمس.
در این مورد، توبه زمانی قابل تحقق است که علاوه بر پشیمانی و ندامت از گذشته، حقوقی را که بر ذمّه او قرار گرفته، بپردازد.
ج) گناه موجب حدّ شرعی باشد که این خود از نظر کیفیت ثبوت حد، از جنبه حق به سه دسته تقسیم می شود:
1ـ از جنبه حق الله موجب حق شرعی می شود؛ مانند زنا.
2ـ از جنبه حقوق الناس موجب حق شرعی می شود؛ مانند قتل.
3ـ هم از جنبه حق الله و هم از جنبه حق الناس موجب ثبوت حق می شود؛ مانند سرقت.22

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید